Maison de Cerf

Stichting

Van de Karolingische oorsprong naar het ontstaan van de naam Cerf

Het Huis van Cerf vindt zijn oorsprong in de hoge Karolingische adel, in een ruimte die toen de huidige Elzas, de Boven-Rijn en Austrasië omvatte — geen eenheidsgebied, maar het eigenlijke hart van het West-Romeinse Rijk. De genealogische akten bevestigen dat Gerold de Oudere van Vinzgau, graaf wiens dochter Hildegard in 771 de tweede echtgenote van Karel de Grote werd, twee zonen had: Gerold I, door Karel de Grote tot Prefect van Beieren verheven en in 799 gesneuveld in de strijd tegen de Avaren, en Gerold II van Vinzgau, genaamd Gerdus, genaamd Cervus de Austrasiër, zijn jongere broer.

De dynastieke overlevering bewaart het verhaal van zijn vestiging: op eigen grafelijk gezag vestigde Gerold II zich in het Austrasische Rijn-Maasgebied — een land dat vandaag delen van Duitsland, België, Luxemburg, Nederland en het noordoosten van Frankrijk omvat —, en stichtte er een nieuw, onafhankelijk huis. Hij droeg op zijn helm hertengeweien; dit teken bezorgde hem de naam Cervus, de Hert, overgeleverd aan zijn huis en, naargelang de eeuwen en de streken, bewaard in drie talen: Cervus/de Cervo in het Latijn, de Cerf in het Waals-Romaans, von Scherff/de Scherffs in het Rijn-Germaans — drie uitdrukkingen van een en dezelfde dynastieke werkelijkheid, naar het beeld van Lotharingen zelf, land van verbinding tussen de Romaanse en de Germaanse wereld, en niet van één enkel koninkrijk.

Fièze-Fontaine: de matriciële zetel, niet het enige land

Het verdrag van Verdun maakte in 843 van Lotharingen — het aandeel van Lotharius I — het gebied waarin het bestuur van het Rijk zich concentreerde: Aken, Keulen, Trier, Mainz. De bronnen situeren, binnen dit ruime geheel, de vestiging van het Huis van Cerf in de Haspengouw, een hoogvlakte, begrensd door de Maas, de Geer en de Sambre, in het gebied dat vandaag tussen België en Limburg verdeeld is.

De Heerlijkheid Fièze-Fontaine, als zetel van de hoofdtak reeds vanaf de 11e eeuw geattesteerd, bleef vanaf 1007 de matriciële zetel van het Huis. Zij behield deze hoedanigheid doorheen de eeuwen, als historische, dynastieke en institutionele zetel van de Matriciële Lijn.

De archieven van bestuur, afstamming, eigendom en rechtspraak werden echter geleidelijk overgebracht naar Beieren, het oorsprongsland van het Huis, en vervolgens aangevuld met de archieven die in de daaropvolgende eeuwen werden geproduceerd. Deze verplaatsing beantwoordde aan de noodzaak hun bewaring te verzekeren in een context gekenmerkt door de terugkerende onlusten die het Prinsbisdom Luik en de rivaliteiten van zijn plaatselijke adel troffen.

Naarmate de territoriale en dynastieke uitbreiding van het Huis vorderde, werden de documentaire fondsen vervolgens verdeeld over verscheidene van zijn bezittingen en bestuurscentra doorheen Europa, met name in de gebieden die vandaag in Spanje, Oostenrijk, verscheidene streken van Duitsland, alsook te Rome en in Vaticaanstad liggen. Een belangrijk deel van deze documentatie werd eveneens overgedragen, gekopieerd of bewaard in de officiële depots van diverse openbare en kerkelijke autoriteiten.

De archieven betreffende het Huis bevinden zich aldus vandaag verspreid over verscheidene particuliere en institutionele Europese fondsen, met name in Spanje, Oostenrijk, Duitsland, Rome en Vaticaanstad. Een aanzienlijk deel blijft eveneens bewaard in de openbare archieven van het Koninkrijk België, alsook in die van het Koninkrijk der Nederlanden, waar talrijke documenten betreffende de bezittingen, ambten, rechtsmacht, afstammingen en historische activiteiten van het Huis voortbestaan.

Zo blijft Fièze-Fontaine weliswaar de matriciële en historische zetel van de Matriciële Lijn, maar haar documentaire, patrimoniale en institutionele uitstraling situeert zich sinds verscheidene eeuwen in een veel ruimer Europees gebied, waarvan de sporen worden teruggevonden in de voornaamste archiefcentra van de oude keizerlijke, Rijnlandse, Donau-, Iberische en Romeinse wereld.

Het jaar 1007: de oprichtingsakte

De registers situeren de geboorte van Jan I van Cerf (Johannes de Cervo) in 981. In 1007 wijdt Keizer Hendrik II hem tot Heer en Ridder, tot Caput Nominis et Armorum — Hoofd van Naam en Wapen — en legt de volledige Rijksonmiddellijkheid vast: voortaan houdt het Huis zijn landen en rechten rechtstreeks van de Keizer, zonder tussenliggende heer. Deze akte markeert niet de oorsprong van de familie, die haar landen reeds sinds twee eeuwen bestuurde, maar haar definitieve institutionele formalisering — en haar opname, door precies deze status, in de keizerlijke orde die toen het grootste deel van Midden- en West-Europa omvatte.

In 1102 en 1103 bevestigt Keizer Hendrik IV opnieuw de hoedanigheid van Heer en Ridder en voegt er de titels van Vorst van de Mark, Markgraaf, Rijksgraaf, Vrijheer en Baron van het Bloed aan toe. Elke Keizer die hem op de keizerlijke troon opvolgt, bevestigt deze titels vervolgens opnieuw, laatstelijk Karel VI en daarna Karel VII; ook de laatste Keizer van het Heilige Roomse Rijk bevestigt ze, tijdens een regering die de akten als kort omschrijven.

De latere akten bevestigen verscheidene allianties van Europese draagwijdte die deze rang bekrachtigden: Karel I van Cerf huwde omstreeks 998–1002 met Hadwig van Lotharingen; Marie Éléonore van Cerf huwde met Adalbert van Maasgau en stichtte een tak; Jan II van Cerf huwde in de 14e eeuw met Marie Jeanne van Luxemburg-Bierset, waardoor het Huis werd opgenomen in de eerste kring van de keizerlijke adel — daar het Huis Luxemburg twee Keizers voortbracht, Hendrik VII en Karel IV, en zijn uitstraling zich uitstrekte van Bohemen tot Brabant.

Expansie

Het Huis en het Prinsbisdom Luik

Het Prinsbisdom Luik, soevereine staat van het Heilige Roomse Rijk van 985 tot 1795, werd geleid door een Prins-Bisschop wiens eerste roeping geestelijk bleef. Het Huis onderhield er zijn eigen hof, de Cour de Cerf, en de oude genealogische bronnen — Hemricourt, Butkens — bevestigen dat het Huis van Cerf er het ambt van Grootmeester van het Hof van de Prins-Bisschoppen bekleedde, aangeduid als de oudst bekende waardigheid van die tijd. Dit ambt vloeide niet voort uit een overdracht door de Prins-Bisschop: het hield, zoals de gehele verzameling voorrechten van het Huis, rechtstreeks van de Keizer. Het Huis oefende er aldus een tijdelijke medesoevereiniteit uit, uitsluitend door de Keizer gemandateerd, en legde uitsluitend aan hem verantwoording af. De akten vermelden ook keizerlijke voogdijschappen over de Sint-Lambertuskathedraal van Luik en de abdijen van Stavelot, Malmedy en Sint-Truiden. Dit Luikse ambt vormt een van de waardigheden van het Huis, niet de gehele institutionele erfenis ervan, waarvan de volgende afdelingen de Europese omvang aantonen.

Een aanwezigheid op Europese schaal

Vanuit Fièze-Fontaine bestrijkt het heerlijke netwerk het grootste deel van westelijk Haspengouw — een twintigtal heerlijkheden — en strekt zich uit naar het Condroz en de Maas, waar het Huis een riviertolrecht bezit te Statte. Drie gouvernementen vallen eronder: het Graafschap Bouillon, het Graafschap Namen, het Markgraafschap Chimay. Richting Limburg wordt het Markgraafschap Wintershoven bestuurd door een gedelegeerde tak, vooral tijdens de oorlogen van 1792 tot 1795. Richting Vlaanderen, Brabant en Artesië vervolledigen verscheidene lenen dit geheel.

Het Huis heeft een eigen Rijnlandse roeping, te onderscheiden van zijn Haspengouwse zetel: de Kastelanij van Spiers, het Graafschap Mosellane, rechten langs de Rijn tot aan de Eifel, alsook een tol te Oberwesel. De steden Trier, Mainz en Koblenz behoren tot diezelfde invloedssfeer, in het hart van de keizerlijke kiesgebieden.

In Wenen bekleedt een auliche tak van het Huis het ambt van Oberstkämmerer — keizerlijk opperkamerheer — aan het Habsburgse hof, een ambt dat het Huis in rechtstreeks contact brengt met de centrale keizerlijke macht, ver buiten zijn Lotharingse landen.

In Spanje bezit het Huis domeinen in Castilië, alsook banden met het Spaanse hof, waar zijn rang als vergelijkbaar met die van een Grande van Spanje wordt beschouwd.

Richting Italië vermelden de akten gouvernementen te Napels, Gaeta en Sicilië, waardoor het Huis deelneemt aan het bestuur van de zuidelijke bezittingen van de Spaanse, later Oostenrijkse Kroon.

Richting Frankrijk, Lotharingen en Picardië blijven verscheidene enclaves bestaan, geërfd van de voormalige rijksgrens: Givet, Fumay, Vireux, Montmédy, alsook belangen in het Vermandois en het Franse Henegouwen.

De takken van het Huis, van Europa tot Europa

Het Huis bestuurt zich als een stelsel van takken, uitstralend vanuit de matriciële tak Fièze-Fontaine, elk bij delegatie belast met een over het hele continent verspreid grondgebied of een taak: Wintershoven (zuidelijke Nederlanden), Wenen (Oostenrijk), Spiers (Rijnlands Rijksgebied), Bohemen, Westfalen, Vlaanderen-Artesië, de Maastak Loncin, de Artesische tak Saint-Omer, de takken Provence, Picardië, Napels en Sicilië, Gaeta, Polen, Beieren. De dynastieke overlevering vermeldt, onder de takken die uit deze afstamming zijn voortgekomen, verscheidene namen die vandaag stevig verankerd zijn in de Belgische adel; het is hier niet aangewezen daarvan een lijst op te stellen, uit eerbied voor de in dat land geldende adellijke orde. Het Hoofd van Naam en Wapen blijft de enige garant voor de geldigheid van de takken en de dynastieke tucht, ongeacht de afstand tussen hun zetel en Fièze-Fontaine.

Een netwerk van eenendertig grote Europese allianties

De akten lijsten eenendertig grote huizen van Europa op — in Oostenrijk, Duitsland, Frankrijk, Spanje en de Nederlanden — waarmee het Huis van Cerf doorheen de eeuwen een bondgenootschap sloot: Habsburg, Luxemburg, Nassau — via de Glymes van Brabant —, Maasgau, Lotharingen, Bourbon, Montmorency, La Marck, Ligne, Arenberg, Croÿ, Merode, Hoorne, Schwarzenberg, Wittelsbach, Hohenzollern, Metternich, Thurn und Taxis, Rohan, La Rochefoucauld, Lalaing, Trazegnies, Gavre, Limburg-Stirum, Salm-Salm, Waldburg, Beauvau-Craon, Glymes-Berghes, Beaufort-Spontin, Egmont, Broglie, Noailles, Clermont-Tonnerre en Berlo. Dit acte-voor-acte gedocumenteerde netwerk plaatst het Huis in het hart van de Europese keizerlijke adel, en niet enkel binnen het kader van de zuidelijke Nederlanden.

Titels en overlevering

Titels, Rijksridderschap en wapenschild

De titels van het Huis worden vastgesteld volgens de historische rangorde: Heer en Ridder van Uradel — de oudste —, Vrijheer, Baron van het Bloed, Graaf van het Rijk, Markgraaf, Markies van het Rijk, Vorst van de Mark van rechtswege, Rijksvorst de facto. Het Huis behoort tot de Reichsritterschaft, Kanton Beneden-Rijn, en werd erkend als rechtstreeks onderworpen aan de Reichshofrat te Wenen, zoals blijkt uit de zaak van Joseph de Cerff, behandeld van 1734 tot 1737. De matrikelinschrijving wordt bevestigd door het Landeshauptarchiv Koblenz — matrikels van de Reichsritterschaft niederrheinisch-westfälischer Reichskreis, B Nr. 521, 636, 713, 763 en 2384. De registers vermelden bovendien dat verscheidene leden van het Huis werden opgenomen in de Orde van het Gulden Vlies, waarvan de onderscheidingen worden bewaard in het familiearchief.

Het wapenschild wordt als volgt geblazoneerd: in goud een zwart getralied veld van tien stukken met een rood schildhoofd, gedekt door de Markgrafenkrone, met vijf grote parels op hoge stelen, met halfgesloten gouden bogen, en versierd met twee kettingen van telkens vijf kleine parels, op een van voren gestelde, gesloten helm met open vizier, met als helmteken een zwarte, eenkoppige halve adelaar, een vorm ouder dan de tweekoppige adelaar van de Habsburgers en een teken van Karolingische ouderdom. De geldigheid ervan wordt bevestigd door het diploma van de keizerlijke wapenkoning van 13 oktober 1749.

De rechten van het Huis

De akten leggen, voor het ambt van Hoofd van Naam en Wapen, een geheel van eigen rechten vast, te onderscheiden van de titels die ze uitdrukken. De Rijksonmiddellijkheid, in 1007 vastgelegd, stelt het Huis onder de uitsluitende autoriteit van de Keizer, zonder tussenliggende heer. Het Ius Gladii — de hoge strafrechtspraak en het bloedrecht — is reeds vanaf de 14e eeuw bevestigd, evenals het Ius Collectandi, het recht op keizerlijke belastingheffing. De akten vermelden bovendien een banrecht, een riviertolrecht — te Statte zoals te Oberwesel —, en de keizerlijke voogdijschappen over de Sint-Lambertuskathedraal van Luik en de abdijen van Stavelot, Malmedy en Sint-Truiden. De tijdelijke medesoevereiniteit over het Prinsbisdom Luik en het lidmaatschap van de Reichsritterschaft vervolledigen dit geheel. Overeenkomstig de aangehouden leer (afdeling 11) blijven deze rechten, zoals de fundamentele wetten van het Rijk waaruit zij voortvloeien, latent voortbestaan en werden zij nooit ingetrokken.

De cognatische opvolging: de vrouwen in het Huis

De dynastieke overlevering bewaart, voor de overdracht van de rechten, een cognatisch stelsel: vrouwen dragen er evenzeer over als mannen, zoals blijkt uit de akten betreffende Hildegard van Vinzgau, door wie de Karolingische band wordt geknoopt, Marie Éléonore van Cerf, door wie een tak wordt gesticht, en Marie Jeanne van Luxemburg. Dit stelsel, ouder dan de later opgekomen regels van uitsluitend mannelijke eerstgeboorte, vormt een eigen en bestendig recht van het Huis, dat zowel in zijn Lotharingse takken als in zijn Oostenrijkse, Spaanse en Italiaanse takken wordt nageleefd.

Continuïteit

De rechtsgrondslagen van het Rijk: de Gulden Bulle en de Vrede van Westfalen

De Gulden Bulle van 1356, afgekondigd door Keizer Karel IV, legt de constitutionele orde van het Heilige Roomse Rijk vast — een orde die toen het grootste deel van Midden-Europa bestreek. Zij regelt het keurvorstencollege, de rangorde van de territoriale waardigheden en de Rijksonmiddellijkheid waaraan het Huis sinds 1007 onderworpen is. Deze orde doorstaat, zonder te verdwijnen, de Dertigjarige Oorlog (1618–1648), een Europees conflict dat de gehele rijksgebieden zwaar op de proef stelde, van de Rijnlanden tot Bohemen.

De Vrede van Westfalen, in 1648 gesloten te Münster en Osnabrück, breekt deze orde niet: zij bevestigt en bekrachtigt ze op de schaal van het gehele continent. Zij waarborgt de onmiddellijkheid en de bijzondere rechten van de Rijksstanden, regelt de betrekkingen tussen de Keizer en de Rijksstanden, en wordt, naast de Gulden Bulle, een van de twee fundamentele wetten — Reichsgrundgesetze — van het Heilige Roomse Rijk. In datzelfde constitutionele kader passen de toebehoring van het Huis tot de Reichsritterschaft en zijn onderworpenheid aan de Reichshofrat te Wenen.

De continuïteit van de rechten en de slaaptoestand van het Rijk

De Franse Revolutie ontbindt in 1795 het Prinsbisdom Luik. Op 16 juli 1806 maken zestien Duitse vorsten, op aansturen van Napoleon, zich los van het Heilige Roomse Rijk om de Rijnbond te vormen. Op 6 augustus 1806 doet Frans II, bij eenzijdige verklaring, afstand van de keizerskroon en verklaart zich ontheven van zijn plichten jegens het Rijk. De archieven nopen ertoe deze akte te nemen voor wat zij is: een persoonlijke verklaring van de Keizer, afgelegd onder de militaire en politieke druk van Napoleon — de Rijnbond had zojuist een aanzienlijk deel van de rijksgebieden naar zich toe getrokken —, en geen beraadslaging van de samengestelde lichamen van het Rijk. Noch de Rijksdag (Reichstag), noch de Rijkshofraad (Reichshofrat), hebben een ontbinding gestemd of uitgesproken: geen enkele intrekkingsakte, uitgaande van een bevoegde en beraadslagende overheid, doet de Gulden Bulle of de Vrede van Westfalen teniet, die tot op heden zonder strijdige tekst bestaan.

De Rijnbond zelf, die zich op een deel van zijn grondgebied in de plaats van de rijksorde had gesteld, overleeft zijn stichter niet: verslagen bij Leipzig in oktober 1813, valt hij uiteen door de afvalligheid van zijn lidvorsten en dooft in 1813. Het verdwijnen ervan, amper zeven jaar na de oprichting, staat in contrast met het voortbestaan van de fundamentele wetten van het Rijk, die noch de Rijnbond noch de verklaring van 1806 hebben kunnen intrekken. De afstandsverklaring van Frans II maakt een einde aan de feitelijke uitoefening van het keizerlijke ambt; zij heft de op de Gulden Bulle en de Vrede van Westfalen gebouwde rechtsorde dynastiek- en staatsrechtelijk niet op. De overlevering van het Huis houdt dan ook vast dat het Heilige Roomse Rijk sinds deze verklaring niet werd afgeschaft, maar in slaap werd gebracht — zijn wetten blijven, evenals de rechten van het Huis zelf, latent voortbestaan, in welk Europees land zijn takken zich ook bevinden.

Een waarschuwing dringt zich hier op. Verscheidene moderne historiografische werken hebben, hetzij door methode, hetzij door opzet, ertoe geleid dat huizen van hoge rijksadel — onmiddellijk, met de Keizer als enige leenheer — werden voorgesteld als eenvoudige huizen van plaatselijke adel, zonder onderscheid van rang of oorsprong. De archieven en de akten bevestigen integendeel, voor het Huis van Cerf, het onmiddellijke en matriciële karakter van zijn rang sinds 1007, evenals zijn bestendige uitstraling over verscheidene koninkrijken en provincies van Europa. De dynastieke overlevering bewaart dit onderscheid en roept op tot waakzaamheid tegenover elke retrospectieve herkwalificatie die niet op de akten zelf steunt.

De Belgische adelserkenningen van 1851 en 1855 blijven in dit kader eenvoudige administratieve handelingen van een jonge staat van beperkte omvang, zonder effect op de rang die op het keizerlijke diploma van 1749 is gegrond, noch op de Europese uitgestrektheid van het Huis. Deze continuïteit wordt bovendien bevestigd door de keizerlijke Adelsmatrikel en door in Oostenrijk uitgereikte patenten, bewaard in het Haus-, Hof- und Staatsarchiv Wenen. De tak Scherff, gevestigd in Pruisen en later in Oostenrijk-Hongarije, blijft actief in de 19e eeuw, zoals blijkt uit het Oostenrijkse bewakingsdossier van 1876 — een bewijs, mocht het nodig zijn, dat de geschiedenis van het Huis ver buiten de Belgische grenzen voortduurt.

De Primaat vandaag: Damien de Cerf (de Scherffs) de Fièze-Fontaine

Het Huis wordt vandaag vertegenwoordigd door Damien de Cerf (de Scherffs) de Fièze-Fontaine, Hoofd van Naam en Wapen en Primaat van de Matriciële Lijn, Markgraaf, Markies van het Rijk, Graaf van de Mark, Graaf van het Rijk, Vrijheer en Baron van het Bloed, en, als oudste titel, Heer en Ridder van Uradel. De twee devices van het Huis blijven bestaan: Soli Deo et Imperatori — alleen aan God en aan de Keizer — en Veritas Regnat per Cerf — de waarheid heerst door Cerf.

Geschiedenis